Mens-zijn doe je niet alleen

Negentiende J.H. van Oosbreelezing, gehouden op 6 mei 2017, Utrecht. Individuele autonomie is een van de kernwaarden van de moderne tijd. In allerlei maatschappelijke en morele kwesties beroepen we ons op ons recht om zelf onze eigen wil te bepalen. In deze tekst worden vraagtekens geplaatst bij de vanzelfsprekendheid van die autonomie. Wat is eigenlijk dat 'zelf' dat over zichzelf beschikt? Wij zijn als kinderen van de moderniteit zo vertrouwd met de gedachte dat mensen autonome individuen zijn, dat alle afspraken moeten worden teruggevoerd op besluiten van individuen en dat alle kennis teruggebracht moet kunnen worden tot individuele inzichten. Dat alles lijkt ons zo vanzelfsprekend dat we vergeten dat die gedachte in strijd is met zeer elementaire ervaringsfeiten. Als echte kinderen van de moderniteit, als baronnen van Münchhausen, zouden we het liefst ons eigen begin willen denken, zouden we aan de oorsprong van onszelf willen staan. Maar evenmin als ons begin, kunnen we ons einde denken. En in beide gevallen is dat voor ons moderne mensen even onverdraaglijk. Maar heeft die onverdraaglijkheid niet iets te maken met ons - typisch moderne - verlangen om onszelf te willen dragen? En zou het geheim van begin en einde niet draaglijker worden, wanneer we erkennen dat we gedragen werden voordat we geboren waren, en dat we door anderen gedragen zullen worden nadat we gestorven zijn?