Die Franse bydrae tot Africana-literatuur, 1622-1902

Marilet Sienaert-van Reenen se boek, *Die Franse bydrae tot Africana-literatuur 1622-1902*, uitgegee deur Human & Rousseau in 1989, ondersoek die diverse en dikwels onerkende invloed van Franse individue en gebeurtenisse op die geskiedenis en literatuur van Suider-Afrika. Die studie fokus op die tydperk tussen 1622 en 1902 en poog om die mate van Franse bydrae tot Africana-literatuur te bepaal, uittreksels van ongevertaalde Franse tekste te vertaal of op te som, en 'n register van relevante tekste saam te stel. Die inleiding beklemtoon die deurlopende Franse betrokkenheid aan die suidpunt van Afrika sedert die koms van die Europeërs. Baie Franse was slegs besoekers – seevaarders, skipbreukelinge, wetenskaplikes of jagters – terwyl ander hulle permanent as immigrante gevestig het. Die meeste het skriftelik rekenskap gegee van hul ervarings, en hierdie geskrifte word vandag as Africana-literatuur beskou. Sienaert-van Reenen beklemtoon die kultuurhistoriese waarde van hierdie eerstehandse getuienis oor die ontmoeting tussen Europa en Afrika, wat insig bied in die geestestoestand van die skrywers en hul veranderende sienings. Die feit dat Frankryk polities gesproke nooit direk by Suid-Afrika betrokke was nie, maak die Franse getuienis moontlik meer objektief. Die afbakening van die studietydperk van 1622 tot 1902 word gemotiveer deur die vroegste beskikbare Franse teks wat die Kaap beskryf (1622) en die einde van die Anglo-Boereoorlog (1902). Ná 1902 het Franse belangstelling in Suid-Afrika verander, met latere publikasies wat meer polities of suiwer wetenskaplik van aard was, en dus buite die bestek van hierdie studie val. Die ouer Franse Africana-geskrifte en -publikasies word beskou as 'n ryk bron van inligting vir die rekonstruksie van die vroeë Suid-Afrikaner en sy Franse tydgenoot. Die outeur verklaar ook dat eertydse benamings vir swart mense, San of Khoikhoi behou sal word ter wille van historiese noukeurigheid. Afdeling I, "’n Diachroniese ondersoek na Franse bydraes tot die Africana-literatuur," bied 'n historiese oorsig van Franse kontak met Suid-Afrika. Hoofstuk 1 fokus op Franse seevaarders wat die suidpunt van Afrika aangedoen het tussen 1503 en 1689. Opvallend is die groot aantal Franse seejoernale wat in Mendelssohn's South African bibliography opgeteken is, wat dui op die Franse se vroeë waardering vir die "Kaap van Storms." Sienaert-van Reenen verwys kortliks na vier Franse ekspedisies vóór 1622, insluitend dié van De Gonneville, Anglais en Carpentier (1503), hoewel hul roete onseker bly. Jean Parmentier (1503) word egter as die eerste Europeër ná die Portugese beskou wat om die suidpunt van Afrika gevaar het, selfs 61 jaar voor die eerste Engelsman en 65 jaar voor enige Hollander. Sy "Journal du Bord" bied waardevolle insigte in die lewe van 'n seeman in daardie era. Ander belangrike seevaarders wat vermeld word, sluit in François Pyrard (1601), Jean Mocquet (ca. 1616), Augustin de Beaulieu (1620 en 1622) en Etienne de Flacourt (1648 en 1655), wie se geskrifte noukeurige beskrywings van die Kaap se geografie, fauna, flora en inheemse bevolking bevat. De Flacourt se verwysing na Franse plekname soos Pointe à Feu en Isle aux Cormorans in Saldanhabaai getuig van vroeë Franse belangstelling in die gebied. Die boek belig ook die Franse poging tot anneksasie van Saldanhabaai in 1666 onder Lodewyk XIV se minister van Finansies, Colbert, wat in De Rennefort se "Histoire des Indes Orientales" (1710) opgeteken is. Hierdie gebeurtenis het gelei tot die ontslag van Kommandeur Van Quaelberg, wat die Franse gasvry ontvang het sonder om van hul anneksasieplanne bewus te wees. Guy Tachard (1685-1686), 'n Jesuïet-wetenskaplike, en sy kollegas se sterrekundige navorsing in die Kompanjiestuin word breedvoerig beskryf, asook sy "Voyage de Siam" (1687) wat Van der Stel se gasvryheid en die Kaapse gemeenskap uitbeeld. L'abbé de Choisy (1685-1686) se dagjoernaal "Journal du voyage de Siam" (1687) bied 'n informele, dog insiggewende blik op die afgewitte grasdakhuise en die Khoikhoi. Simon de la Loubère (1687) se "Du Royaume de Siam" (1691) verskaf waardevolle kultuurhistoriese inligting oor die vroeë kolonie, insluitend 'n beskrywing van die Khoikhoi-dans. 'n Beduidende gedeelte van die boek is gewy aan Guillaume Chenu de Chalezak (1686-1689), wie se aangrypende verhaal van skipbreuk aan die Ooskus en sy verblyf onder die Xhosas 'n unieke bydrae tot Africana-literatuur lewer. Sy ooggetuieverslag van die Hugenote se aankoms en sy insigte in die godsdiens en stamgewoontes van die 17de-eeuse Xhosas is van onskatbare waarde. Hoofstuk 2 is diepgaande op die Hugenote se koms en vestiging aan die Kaap in 1688 en 1689, wat die mees voor-die-hand-liggende Franse raakpunt in Suid-Afrika is. Sienaert-van Reenen gee 'n historiese agtergrond van die herroeping van die Edik van Nantes, die Hugenote se vlug na Europa, en hul koms na die Kaap om as landbouers 'n leemte te vul. Die eed van getrouheid wat hulle moes aflê, word weergegee, wat hul verbintenis tot die Verenigde Provinsies bevestig, maar hul voortgesette stryd vir die behoud van hul taal en 'n aparte gemeente in hul nuwe tuiste illustreer hul sterk Franse identiteit. Die outeur beskryf die VOC se verhollandingsbeleid, wat geleidelik tot die uitsterf van Frans as taal aan die Kaap gelei het, veral ná ds. Pierre Simond se terugkeer na Europa in 1701. Die lae geletterdheid van die Hugenote het ook hul literêre bydrae beperk, met die uitsondering van Simond se "Les Veillées africaines," moontlik een van die vroegste werke van literêre waarde wat op Suid-Afrikaanse bodem geskryf is. Die boek belig ook die gesamentlike stryd van die Hugenote en Hollandse koloniste teen Goewerneur Willem Adriaen van der Stel, wat gelei het tot die vereniging van die twee groepe, gesimboliseer deur Hendrik Bibault se uitroep "K' ben een Africaander" in 1707. Die persentasie Franse bloed in die Afrikaner (geskat op 14.6%) word bespreek, en die rol van die Hugenote in die opbou van 'n Westerse kultuur aan die Kaap word beklemtoon deur die bestaan van die Hugenote-Gedenkmuseum en -fees.